معصوم در لغت به معناي محفوظ و ممنوع است و در اصطلاح به شخصي معصوم گفته مي شود كه از خطا و اشتباه و گناه در امان و محفوظ باشد كسي را معصوم گويند كه چشم بصيرتش باز باشد و حقائق جهان آفرينش را بالعيان مشاهده كئد و بواسطه ارتباط و اتصالي كه با عالم ملكوت دارد و با تاييدات غيبي از گناه و نافرماني خودداري كند و خطا و اشتباه و عصيان درساحت وجود مقدسش راه نداشته باشد مقام شامخ عصمت بواسطه ادله و براهين عقلي و نقلي براي پيغمبران به اثبات رسيده است اماميه معتقد ند كه جانشينان پيغمبر و امامان دوازده گانه نيز بايد معصوم باشند . و براي اثبات عصمت آنان نيز براهين و دليلهايي اقامه شده است اگر بخواهيم وارد مباحث عصمت شويم و به تفضيل آن موضوع مهم را بررسي نماييم از مقصد دور مي گرديم .
اماميه علاوه بر آنكه سلسله پيمبران و ائمه اطهار را معصوم مي دانند حضرت زهرا عليهما السلام را نيز ازگناه و نافرماني معصوم مي دانند براي اثبات عصمت آن جناب به چند دليل مي توان استدلال نمود:
دليل اول : ( انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا).
يعني : خدا مي خواهد ناپاكي و آلودگي را از شما اهل بيت برطرف سازد و كاملا پاكيزه و طاهرتان گرداند . احاديث زيادي از طرق عامه و خاصه صادر شده و دلالت مي كنند كه آيه مذكور در شان پيغمبر و علي وفاطمه و حسن وحسين عليهم السلام نازل شده است از باب نمونه :
عايشه مي گويد : روزي رسول خدا صلي الله عليه و آله جامه يشمي سياهي بردوش داشت و ازمنزل خارج شد پس حسن و حسين و فاطمه و علي (عليهم السلام ) را زير آن جاي داد و فرمود : ( انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا).
ام سلمه مي گويد روزي فاطمه زهرا ظرفي ازحريره خدمت رسول خدا آورد پيغمبر فرمود: علي و حسن و حسين عليهم السلام را نيز حاضر گردان . وقتي خدمت رسول اكرم رسيدند و مشغول خوردن غذا شدند آيه مذكور نازل شد . پس پيغمبر (ص) جامة خيبري را بر سر آنان افكند و سه مرتبه فرمود: خدايا اينها اهل بيت من هستند آلودگي را از ايشان زائل كن و پاكيزه شان گردان .
عمر بن ابي سلمه مي گويد : ( انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا) . درخانه سلمه نازل شد پس پيغمبر اكرم علي وفاطمه و حسن و حسين عليهما السلام را پيش خودش خواند . جامه اش را بر سرشان افكند و فرمود: خدايا! اينها اهل بيت من هستند آلودگي را از ايشان زائل كن و پاك و پاكيزه شان گردان .
ام سلمه عرض كرد يا رسول الله من هم با ايشانم ؟
پاسخ داد : تو هم برخوبي هستي.
واثله بن اسقع مي گويد : پيغمبر (ص) روزي به خانه فاطمه تشريف برد علي وفاطمه عليهما السلام را در جلو خودش نشانيد و حسن وحسين را برزانوهايش قرارداد سپس جامه اش را بر سر آنان انداخت و فرمود : خدايا اينها اهل بيت من مي باشند از آلودگي پاك و پاكيزه شان گردان .
و بالجمله گروهي از اصحاب رسول خدا مانند عايشه ، ام سلمه ، معقل بن يسار‌، ابي الحمراء ، انس بن مالك ، سعد بن ابي وقاص ، واثله بن اسقع ، حسن بن علي (عليه السلام ) علي بن ابي طالب ( عليه السلام ) ، ابو سعيد خدري ، و زينب و ابن عباس و گروهي ديگر احاديثي را قريب به همين مضمون در شان نزول آيه روايت كرده اند و علماي خاصه و عامه مانند جلال الدين سيوطي در در المنثور و سليمان بن ابراهيم قندوزي در ينابيع الموده و ساير علماي اهل سنت آنها را دركتب خويش ثبت نموده اند .
از اين روايات استفاده ميشود كه بعد از نزول ايه شريفه پيغمبر اكرم در جاهاي متعدد ازجمله درخانه فاطمه عليها السلام و خانه ام سلمه عباي مباركش را بر سر علي بن ابي طالب و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام مي افكند و آيه را تلاوت مي نمود و مي فرمود خدايا افرادي كه در زير عبا قرار دارند اهل بيت من هستند آلودگي را از آنها برطرف گردان رسول خدا اين عمل را انجام مي داد تا اهل بيت را معرفي كند و موضوع را تثبيت نمايد تاشش ماه و به روايتي هفت و به روايتي هشت ماه مرسوم آن حضرت چنين بود كه هنگام بامداد كه به نماز صبح مي رفت از خانه زهرا عليها السلام عبور مي نمود و آيه را قرائت مي كرد.
رسول خدا در اين موارد جامه خويش را برسرعلي و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام مي انداخت و آيه را تلاوت مي كرد تا راه سوء استفاده بسته شود و كسي بعداً ادعا نكند كه من هم از مصاديق اهل بيت هستم آنقدر در اين موضوع اهتمام داشت كه وقتي ام سلمه عبا را بالا زد كه داخل شود آنرا ز دستش كشيد و فرمود: تو نيز برخوبي هستي . تا مدتي هنگام بامداد كه به نماز صبح تشريف ميبرد اهل خانه فاطمه عليها السلام را مخاطب ساخته آيه را تلاوت مي كرد تا مردم بشنوند و بعدا مورد انكار واقع نشود علي بن ابي طالب و حسن و حسين عليهم السلام هم درجاهاي متعدد و درحضور اصحاب مي فرمودند: اين آيه در حق ما نازل شده و هيچگاه مورد انكار واقع نشدند .
برطبق آيه مذكور خداوند متعال مي فرمايد: خدا اراده كرده كه شما اهل بيت از رجس و آلودگي ، پاك و منزه باشيد. مقصود از رجس نجاست ظاهري نيست . زيرا اين موضوع اختصاصي به اهل بيت ندارد همه مكلفين بايد از نجاست اجتناب نمايند . علاوه بر اين اگر مراد نجاست ظاهري بود احتياجي به آن همه تشريفات ودعاي پيغمبر نداشت و مطلب آنقدر مهم نبود كه ام سلمه بخواهد ازمصاديق آن واقع شود و رسول خدا مانع گردد پس معلوم مي شود مراد آيه نجاست و آلودگي ظاهري نيست بلكه مقصود آلودگي باطني يعني گناه و عصيان پروردگار عالم است . نازل شده و هيچگاه مورد انكار واقع نشدند .
بر طبق آيه مذكور خداوند متعال مي فرمايد : خدا اراده كرده كه شما اهل بيت از رجس آلودگي ، پاك و منزه باشيد مقصود از رجس نجاست ظاهري نيست . زيرا اين موضوع اختصاصي به اهل بيت ندارد همه مكلفين بايد از نجاست اجتناب نمايند . علاوه براين اگر مراد نجاست ظاهري بود احتياجي به آن همه تشريفت و دعاي پيغمبر نداشت و مطلب آنقدر مهم نبود كه ام سلمه بخواهد ازمصاديق آن واقع شود و رسول خدا مانع گردد پس معلوم مي شود مراد آيه نجاست و آلودگي ظاهري نيست بلكه مقصود آلودگي باطني يعني گناه و عصيان پروردگار عالم است بنا براين معناي آيه چنين مي شود :
خدا خواسته و اراده نموده كه اهل بيت از گناه و معصيت پاك باشند البته اين اراده ، ارادة تشريعي نيست يعني نمي توان گفت كه خدا از اهل بيت خواسته كه خودشان را از گناه و معصيت پاك سازند زيرا اين مطلب اختصاص به اهل بيت ندارد . خدا از تمام مردم خواسته كه مرتكب گناه نشوند بلكه مقصود آيه اراده تكويني است يعني خدا چنين مقدر كرده كه دامن اهل بيت از ارتكاب معصيت پاك و منزه باشد و با اينكه بشر و مختارند با علم و اراده گناهان را ترك كنند .
پيغمبر اكرم(ص) نيز آيه مذكور را به عصمت از گناه تفسير نموده است ابن عباس از رسول خدا روايت نموده كه فرمود: خدا خلق را به دو قسمت تقسيم نمود و مرا در بهترين آنها قرار داد چنانكه مي فرمايد : و اصحاب اليمين ما اصحاب اليمين و مي فرمايد و اصحاب الشمال ما اصحاب الشمال .
پس من از اصحاب يمين و بهترين آنها هستم . سپس آنها را به سه قسمت تقسيم نمود و مرا در بهترين آنها قراردارد چنانكه مي فرمايد :
(فاصحاب الميمنه ما اصحاب الميمنه و اصحاب المشئمه ما اصحاب المشئمه السابقون السابقون ). پس من از سابقين و بهترين آنها هستم سپس آن سه قسم را به قبيله هايي تقسيم نمود و مرا در بهترين آنها قرار داد چنانكه مي فرمايد :
و جعلنا كم شعوباً و قبائل لتعارفوا انّ اكرمكم عند الله اتقيكم .
پس من پرهيز كار ترين فرزندان آدم و گرامي ترين آنان هستم ولي بدين موضوع فخر نمي كنم سپس آن قبائل را به خانواده هايي تقسيم نمود و مرا در بهترين خانواده ها قرار داد چنانكه مي فرمايد :
انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا.
پس من و اهل بيتم از گناه و معصيت معصوم هستيم .